viernes, 7 de octubre de 2011

"Karrikakoak frantsesez mintzo ziren, eta kanpainakook eskuaraz" (Extefana Irastortza hendaiarrari elkarrizketa)

(Behe Bidasoako Hitza-n 2009ko irailaren 11n argitaratua). Oharra: testutik hona kopiatzean letra etzana galdu da, eta banan-banan egokitu bitartean, testua bere horretan utzi dut. Hitz batzuk hark erabilitako euskalkian utzi ditut, ez bere hitz guziak, ordea.

Herritarrekin solasean

EXTEFANA IRASTORTZA › Hendaiako kanpaindar ohia, eta olerkaria



«KARRIKAKOAK FRANTSESEZ MINTZO ZIREN,
ETA KANPAINAKOOK ESKUARAZ»


Kanpaindar olerkaria››
Hendaiako kontu zahar
anitz dakizki Asporotz
Berriko emakumeak,
eta azken urteetan
bertso eta poesietan
isurtzen ditu atzoko
eta oraingo gogoetak

JUANMA SARASOLA

Extefana Irastortza 1925ean Altzan jaioa da (oraindik herria zela, Donostiako auzo bihurtu aitzin), guraso hendaiarrengandik. Sortzezko abizenak Iribarren Ugalde ditu -ezkontzean hartu zuen senarraren abizena-, eta lau urte zituela, itzuli zen familia osoa Hendaiara. Zubernoa auzoko Asporotz Berri kanpainan [baserrian] bizitua (Abadiatik hurbil), gero handik ez oso urrun eraiki zuten etxea: Xabola. Gertaera ugariren lekukoa, beste ainitzen ondorioak jasan ditu, tartean hiru gerrarenak. Galtzeko arriskuan den Hendaiako bertako euskara egiten du, eta Senpereko Hatsa Elkartearen urteroko olerki bilduman ('Hatsaren Poesia') parte hartzen du urteotan, poesiaz gain euskara biziki maite duelako.

Altzan jaioa zara. Gerra kontuengatik jaio zinen Gipuzkoan, ezta?

Bai. Ene aita zena, sei hilabete ezkondua zelarik, I. Mundu Gerlan
parte hartzerat igorri zuten Belgikarat, Frantziako armadako soldadu. Handik denbora batera etxerat itzultzeko permisionea izan zuen, gerlan zela alaba jaio baitzen. Baina gero, hamabortz egunen ondotik, gerlarat itzuli behar zuen, baina azkeneko mementuan bere aitak erran zion: «Ze behar duk harat hiltzerat gateko? Nik Altzan badiat arreba bat baserri batekin, eta harek hemendik geriza eta mantenua emanen dizkik». Hala, aitatxik semea -nire aita- Bidasoaz bertze alderat pasatu zuen. Aitatxi Goizuetakoa zen, 18 urterekin Hendaiarat etorria, eta hemen esposatua. Karlisten denboran ihesi etorri zen, baina arreba Hegoaldean, Altzan, geratu zen. Eta gero nere ama, hemen gelditua zenez, etxetik, Fagadi baserritik [orain Le Chistera kanpina, Kostako bide ondoan] aita ikusi ahal izateko Bidasoara hurbiltzen zen igandeetan; bakoitzak alde batetik ikusten zuen bertzea.

Nola elkartu ziren zure gurasoak?

Hala bi urtez egon ziren. Gero mendiz pasa zen ama, bi urte eta erdiko neska altzoan, Berarat. Handik Altzarat gan zen, aita zagon
baserrirat (Iparragirre). Hortakotz naiz ni Altzan sortua. Lau urte nituela etorri ginen Hendaiarat, eta hemengoa sentitzen naiz.

Zeintzuk dira Hendaiako zure lehenbiziko oroitzapenak?

Ni kanpain-an nintzen; bortz-sei kilometro baziren karrikarat gateko, eta ez ginuen automobilik. Eskolarat tranbian gaten nintzen. Miarritzetik Hendaiako garat [geltokirat] etortzen zen, eta hura hartzen nuen; Haizabian gelditzen zen, baita Abadiako jauregiaren aitzinean eta Les Jumeaux-en [Dunbarrietan] ere. Tranbia elektrikoa zen, eta bi xentimo -liberarena- pagatzen nituen, gan-etorriagatik. Eskola librorat -Centre Germainerat- gaten nintzen; gero katixima ere ikasten nuen, eta seroren edo mojen etxean jaten nuen. Katixima eskuaraz egin dut, baina eskolako erakasleek ez zakiten eskuaraz. Zigorrak ezartzen zizkiguten: xokoan puni, belauniko!

Eskolan eta karrikan trufa egiten zizueten euskaraz aritzeagatik?

Ba. Ez da orai bezala. Orai kanpainako edo karrikako haur guziak
ibual dire, baina orduan bazen diferentziya karrikako haurren eta
kanpainakoen artean. Karrikakoak frantsesez mintzo ziren, eta
kanpainakook eskuaraz.

Zertan jostatzen zineten?

Soka saltoan, elkar atxemanka... Bo, oraiko jostetak igualtsuak dire.
Borrokarik ere izanen zen, ezta? Ba! Ni jo izatu naute tranbian, jo!
[Barrez] Ximiko, eta iletik tiraka! Behin gertatu zen. Hori eskola publiko eta libroko ikasleen artean.

Irun eta Hondarribia parean izaki, 1936ko gerraren batailen eta ondorioen lekuko izanen zinen...

Nik ikusi tut San Martzialgo kaskoan bizi ziren batzuk honat etortzen; auzoko jendea kusiak [lehengusuak] zituzten, eta ez dakit nola pasatu ziren, mendiz-edo. Hemengo kanpain guzietan gerlari
ihesi etorritako jendea zegoen. Gure etxean bi egotu ziren: Felipe
eta Joxe. Jan truk egiten zuten lana kanpainako lurretan. Nik 11 urte nituen, eta eskolarat gan aurretik Kanetan 10-15 barku ttiki ikusi nituen egun batean, denak Hondarribitik etortzen, aiton-amon, haur ttiki, ama gazteekin... Heiei begira, eskolarako tenorea ahantzi nuen. Ahizpa etorri zitzaidan: «Ze aitu haiz uai arte, eskolako tenorea pasatu da!», eta nik erantzun: «Ze inporta du eskolak, holako miseriaren aitzinean...?!». Irun sutan ikusi nuen. Ogia kario [garesti] zen orduan. Miseria ikusi ginuen...

Eskolaren ondotik zer ikasi edo zertan lan egin zenuen?

12 urterekin utzi nuen eskola, kanpainean aita-amak laguntzeko.
Behiak eta azienda zaindu behar ziren, eta kanpainan ez baitzen
urik iturritxarat gan behar zen urketa [ur bila]. Sei ahizpa ginen; mutil bakarra gripe espainiarrak jota hil zen, bederatzi hilabeterekin.

Handik gutxira berriz ere gerra oihartzunak. Nazien okupazioa
nola gogoratzen duzu?

Ez zen bizitza erraza. Etxe eder guziak hartu zituzten. Jatekoa
xuhur zen, kartetan neurtua. Arratsetan kasu! Argiak behar ziren hil, itzali, eta ateak zerratu, itxi.

Erresistentzia ekintzarik izan zen Hendaian edo inguruan?

Hasteko Hendaiako mera [auzapeza] eta Herri Kontseiluko jende
ainitz arrestatu zituzten, baita Santa Anako apeza ere [Paul Simon]. Baita 14-15 urteko bi gazte ere; hauek ez ziren gero etorri... Eskolako direkturra, Karrikaburu, ere arrestatu zuten.

Nola ezagutu zenuen senarra?

Ogia ehotzeko maxina [garia ehotzeko makina] zuen haren aitak,
eta nik ogiburuak ehotzerat eramatean ezagutu nuen. Egun batez
landatik etxerat heldu nintzen, eta kusin batek: «Ttepana -hala deitzen zidaten-, Ttepana! Tori, paper puxka bat eman nau Josephek, tori!». Eman ninduen hitzordu bat halako tokitan ikusi nahi ninduela... eta hara! Hola hasi ginen. Bortz urte elkarrekin ibili ginen, igandeetan, eta astean bakotxa bere etxean... ez orai bezala! [Barrez]. Bortz urteren buruan ezkondu ginen.

Ezkongaietan nola ibili zineten?

Dantzarat gaten ginen, baita zinemarat ere, lehengo kasinorat. Bizikletaz gaten ginen; batzuetan bera bi bizikletarekin etortzen zen, bera berean, eta amarena esku batekin ekarriz. Arratsetan ez ginen ateratzen, iluntzeko behar zen etxerat etorri! 1948an esposatu ginen, Hendaian berean, Herriko Etxe zaharrean; gero Santa Ana elizan meza, eta aperitifa Bergere hotelean, plaian, egin ginuen. Hura mutilaren lagunek pagatzen zuten orduan, beren oparia, presenta zen. Bazkaria etxean, kusinek, ttanttek [izebek] prestatua: salda, legatza...

Senarra nongoa zenuen?

Urruñakoa. Bere aita harotza zen, Geriza etxekoa, kalekoa. Baina bazuten ere ogi-yotzeko maxina, kanpainez kanpain gateko.

Lanbide hori desagertua da...

Bertze batzuen gisan. Kisu labeak ere desagertu dira, lurrez tapatu
tuzte! Behar da ondarea kontserbatu, baita etxeko eskuara ere!

Euskara maite duzula ikus daiteke zure bertsoetan eta poesietan. Noiz eta nola hasi zinen idazten?

Senarra galdu nuelarik, 1992an, garai gogorrak bizitu nituen. Alabak erran zidan libururen bat hartzeko, baina ez nituen oso gustuko. «Orduan egin bertsoak, nik erakutsiko dizut teknika», erran zidan erakaslea den alabak. Leihoan pausatu zen txantxangorri bati begira eskribatu nuen lehena; seinale bat iduri zuen... Donibane Lohizuneko Begiraleak elkartearekin kantatzen nuen, eta Senpereko Auxtin Zamora ezagutu nuen, Hatsa Elkarteko liburuekin. Galdetu zidan ea etxean bazen gazterik poesiak egiteko, eta ezetz, ez zela, baina beharbada ni animatuko nintzela. Igorri niozkan, eta hala hasi nintzen, duela hamar urte. Heldu den urtekoak ianeko prest ditut!

«Hemengo ‘kanpain’ guzietan 
gerlari ihesi etorritako jendea zegoen.
Gurean bi ‘egotu’ ziren»

«Kisu labeak lurrez
tapatu dituzte! Behar da
ondarea kontserbatu,
etxeko ‘eskuara’ ere!»



XX. MENDEKO LEHEN ZATIKO HENDAIA HURA

Extefana Irastortzak ongi oroitzen du XX. mendeko lehen zatiko Hendaia .«50 kanpain baziren; nere burasoen garaian gehiago. Karrika antolatzeko [konpontzeko] kantonier bat zegoen, Ergi, eta baziren zikin biltzaileak, behi pare batekin -uztarrian- eta orgarekin: Gabilondo eta Erramun.
Herri zaintzaileak hiru ziren, eta herriko mutil bat, Grazianet. Honek aitzinetik abisatzen zuen zerbait berri bazen. Bazen ere garde champêtre [landazain] bat. Hiru harotz ere baziren, Xan Ttikia, Dolasque, eta Mendizabal.
Horrez gain, zaldi taxi bat zegoen, karrosa polit batekin, Fagoaga
jaunarena». Hendaia aski beregaina zen: «Hendaiatik bizi zen herria, saltegietan guzietarik zen; taillurra [jostuna], zapataria, epizeria, arno xaia, liburudendak, ostatuak, bolanderia [okindegia], mertzeria, postetxea... Arrain saltzaileak
Hondarribitik etortzen ziren, saskiak buruan, battelaz ibaia pasatuz,
Kanetaraino. Nere ama zena batzuetan Irunera gaten zen;
adixkideak zituen, eta eskualdun ainitz zen Irungo saltokietan».

No hay comentarios: